Erekcja kościoła

     Tematyka erekcji kościoła wiąże się ściśle z określonymi przepisami prawa kanonicznego. Jednak biorąc pod uwagę potencjał znaczeń i symboliki, jaka związana jest z tym tematem, można omówić ją w trzech istotnych aspektach. Każdy z nich ma swoje znaczenie i wartość. Dopiero ich syntetyczne ujęcie daje pełny obraz tej ważnej czynności liturgicznej i duchowej oraz w znacznym stopniu poszerza jej rozumienie.

Aspekt historyczny

            U samych początków swego istnienia Kościół nie rozróżniał jeszcze parafii i diecezji. Erekcja nowego kościoła lokalnego odbywała się zwykle z inicjatywy któregoś z apostołów, lub ich bliskich współpracowników. Koncentrowano się zwykle na dużych miastach – najczęściej ośrodkach handlowych danego regionu. Do takiego miasta przybywał apostoł z kilkoma bliskimi współpracownikami i rozpoczynał nauczanie. Jeśli na skutek działalności udało mu sie zdobyć grono słuchaczy, można było założyć lokalną wspólnotę. Z dzisiejszego punktu widzenia można taki akt określić jako erekcję nowej diecezji. Na czele takiej wspólnoty stawał tzw. starszy. Ta funkcja później nabrała formalnego statusu biskupa. Wspierało go grono prezbiterów oraz diakonów. Od samego początku biskupem lub prezbiterem mógł być jedynie mężczyzna. Zwykle żonaty, gdyż celibat wprowadzono znacznie później. Natomiast diakonat piastowali zarówno mężczyźni jak i kobiety.

            Po uznaniu chrześcijaństwa za religię państwową, czyli po edykcie mediolańskim z 313 roku i rozporządzeniu De Fidei Catholica z 380 roku, erekcja i lokacja nowych fundacji kościelnych została ściśle związana z władzą państwową imperium rzymskiego i bizantyjskiego. To przemieszanie porządków władzy duchowej i świeckiej zaciążyło na Kościołem na długie wieki. Niosło w sobie potencjał przywilejów, ale również zagrożeń.

            Od tej pory obsadzanie ważnych biskupstw oraz erekcja nowych diecezji, była w znacznym stopniu uzależniona od woli cesarza. Często o wyborze na biskupa nie decydowały jego osobiste przymioty, lecz raczej znajomości i koneksje rodzinne. Czasem z powodów politycznych dochodziło do usunięcia biskupów z ich diecezji.

            To także od tamtych czasów datują się się pierwsze erekcje klasztorów. Na początku męskich, z czasem powstawały także żeńskie. Ich status był bardzo różny. Czasami wykorzystywano potencjał duszpasterski zakonów do pracy z wiernymi, lecz we wczesnym okresie były to głównie zakony kontemplacyjne.

            Trudno dziś jednoznacznie określić moment erekcji pierwszej świątyni chrześcijańskiej na ziemiach polskich. Na początku powstawały kościoły przy siedzibach książęcych, a dopiero później parafie w terenie dla ludu. Najpierw erekcji doczekały się duże grody, a stopniowo także pomniejsze miasteczka i wsie.

            Najstarszy akt erekcji dla parafii wiejskiej na ziemiach polskich został wystawiony dla Pacanowa. W opinii większości badaczy dokument ten jest autentyczny. Niestety nie zachował się oryginał i dysponujemy jedynie odpisem z 1219 roku. Sam akt erekcji jest niedatowany, ale należy przypuszczać, iż pochodzi z pierwszej połowy XI wieku.

            W średniowieczu o erekcję starał się zwykle fundator, czyli właściciel ziem, na których miała powstać nowa parafia. Wiązało się to ściśle z panującymi wówczas feudalnymi stosunkami społecznymi. Wielkość kościoła zależała od potencjału finansowego fundatora. Jeśli był nim król, lub książę to zwykle powstawała bardzo okazała świątynia. Jeśli ziemia należała do ubogiego rycerza, to przekładało sie to na wielkość i wystrój kościoła. W trakcie starań o erekcję właściciel musiał wykazać, że będzie w stanie utrzymać kościół i księdza. Czasami dokonywało się to drogą nadań dla nowej parafii. Nadania takie obejmowały grunty wraz z pracującymi na nich chłopami. Z ich pracy utrzymywano nową parafię i rezydującego w niej księdza. Ten system, poprzez który Kościół sprawnie wykorzystywał potencjał ustroju feudalnego, zachował się praktycznie, aż do okresu oświecenia.

            Oczywiście każda diecezja zobowiązana była do opłacania stosownych dziesięcin na rzecz papieża. Uzyskiwano dochody z poszczególnych parafii, dlatego erekcja nowego kościoła wraz dołączonymi do niej nadaniami ziem, oznaczała pomnożenie majątku Kościoła i zwiększała jego dochody.

            Na skutek wojen religijnych dochodziło do niszczenia kościołów, często dokonywano później powtórnych erekcji i konsekracji. Czasem wielmoże i szlachta przechodzili na protestantyzm jedynie z powodów finansowych. Erekcja parafii kalwińskiej lub ewangelickiej wymagała od nich o wiele mniejszych nakładów finansowych. Nie trzeba było łożyć na drogie złocenia i obrazy, czy naczynia liturgiczne. Być może gdyby nie wojny szwedzkie, po których zaczęto utożsamiać protestantów z wrogami kraju, mielibyśmy więcej erekcji kościołów reformowanych niż katolickich.

            W okresie rozbiorów, władze okupujących mocarstw były raczej nieprzychylnie nastawione do erekcji nowych kościołów. Chodzi oczywiście o kościoły katolickie. Dokonywano erekcji parafii protestanckich i prawoslawnych.

            W okresie powojennym, kiedy władzę w Polsce i krajach ościennych przejęli komuniści starano się nie dopuścić do erekcji nowych parafii. Budowano miasta, które z natury miały być desakralne jak np. Nowa Huta. Okazało się jednak, że władze nie doceniły potencji jaka drzemała w wiekowej instytucji. Na skutek prześladowań wzrósł, upadły w okresie międzywojennym, autorytet duchowieństwa. Ludzie sami zaczęli wspierać księży w staraniach o erekcję nowych kościołów. Był to czas subtelnych zmagań na polu walki o powoływanie nowych parafii. Ostatecznie jak na tak niesprzyjające warunki powstało ich dość sporo.

            Współcześnie erekcja nowej jednostki terytorialnej kościoła nadaje jej jednocześnie status osoby prawnej. Szczegółowe kwestie zależności prawnych regulują konkordaty oraz szczegółowe ustalenia pomiędzy episkopatem a władzami.

            Należy jeszcze dodać, że pojęcie erekcji w kościele, lub inaczej erygowania nowego kościoła, nie dotyczy tylko kościoła katolickiego. Na podobnych zasadach eryguje się np. parafie innych wyznań.